धर्म र समाज एक-अर्कासँग गहिरो रूपमा गाँसिएका विषय हुन्। समाजको नैतिक आधार, मूल्य-मान्यता र जीवनशैली निर्माणमा धर्मले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। तर समय परिवर्तनसँगै धर्म बुझ्ने तरिका, अभ्यास गर्ने शैली र त्यसप्रतिको दृष्टिकोण पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ। आजको “प्रश्न गर्ने पुस्ता” यही परिवर्तनको केन्द्रमा उभिएको छ । जहाँ धर्म अन्धस्वीकारको विषय मात्र होइन, चेतनासहित बुझ्नुपर्ने जीवनदर्शन बनेको छ।

पहिले धर्मलाई परम्परागत रूपमा स्वीकार गर्ने चलन थियो। जे जस्तो चलिआएको छ, त्यही नै सही हो भन्ने धारणा बलियो थियो। तर अहिलेको पुस्ता धर्मलाई केवल संस्कारका रूपमा होइन, तर्क र अर्थका आधारमा पनि बुझ्न खोज्छ। उसले सोध्छ- धर्मको मूल सन्देश के हो? के धर्मले विभाजन गर्छ कि एकता? के धार्मिक अभ्यासले समाजमा नैतिकता र सद्भाव बढाएको छ? यी प्रश्नहरूले धर्मप्रतिको दृष्टिकोणलाई अझ परिष्कृत बनाउने अवसर दिएका छन्।

धर्मको वास्तविक सार मानवता, करुणा, सत्य र न्यायमा निहित छ। समाजलाई सभ्य, अनुशासित र सहिष्णु बनाउन धर्मले ऐतिहासिक रूपमा योगदान पुर्‍याएको छ। मन्दिर जस्तो आस्थाका केन्द्रहरूले केवल पूजा–आराधना मात्र होइन, सामूहिकता र सहयोगको भावना पनि विकास गरेका छन्। दुःखमा साथ दिने, सेवा गर्ने र नैतिक जीवन जीउने प्रेरणा धर्मबाटै आएको देखिन्छ।

तर यथार्थमा धर्मको नाममा विभाजन, कट्टरता र स्वार्थ पनि देखिएको छ। जब धर्मको मूल भावनाभन्दा बाहिरी आवरणलाई बढी महत्व दिइन्छ, तब समाजमा द्वन्द्व पैदा हुन्छ। यही सन्दर्भमा आजको प्रश्न गर्ने पुस्ताको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। उसले धर्मको नाममा हुने अन्याय, अन्धविश्वास र भेदभावमाथि प्रश्न उठाउँछ। तर यसको अर्थ धर्मविरोध होइन; बरु धर्मको शुद्ध र मानवीय स्वरूपलाई पुनःस्थापित गर्ने प्रयास हो।

सूचना–प्रविधिको विकासले धर्मबारेका विविध दृष्टिकोणहरू सहजै उपलब्ध गराएको छ। युवाहरूले विभिन्न दर्शन, व्याख्या र अभ्यासबारे अध्ययन गर्न सक्छन्। यसले उनीहरूलाई धर्मलाई अन्धविश्वास होइन, विवेकपूर्ण आस्थाका रूपमा बुझ्ने अवसर दिएको छ। तर यससँगै भ्रम र आधा–अधुरा जानकारीको जोखिम पनि छ। त्यसैले धर्म र समाजबीच सन्तुलन कायम गर्न अध्ययन, संवाद र सहिष्णुता आवश्यक छ।

समाज परिवर्तनशील छ, र धर्म पनि समयसँगै सान्दर्भिक हुनुपर्छ। धर्मको मूल मूल्यहरू स्थायी हुन सक्छन्, तर तिनको व्याख्या र प्रयोग समाजको आवश्यकताअनुसार परिमार्जित हुनुपर्छ। उदाहरणका लागि, समानता र न्यायको सन्देश धर्मको आधारभूत तत्व हो भने त्यसलाई व्यवहारमा लागू गर्न सामाजिक संरचना पनि समावेशी हुनुपर्छ।

आजको पुस्ताले धर्मलाई केवल कर्मकाण्डमा सीमित नराखी समाजसेवा, नैतिक नेतृत्व र सकारात्मक परिवर्तनसँग जोड्न सकेको खण्डमा धर्म समाजको शक्ति बन्न सक्छ। यदि धर्मले मानिसलाई विभाजित नगरी जोड्ने माध्यम बन्यो भने समाज अझ सुदृढ हुन्छ। प्रश्न गर्ने संस्कारले धर्मलाई कमजोर बनाउँदैन; बरु त्यसलाई अझ शुद्ध, स्पष्ट र प्रभावकारी बनाउँछ।

अन्ततः धर्म र समाजको सम्बन्ध प्रतिस्पर्धाको होइन, सहकार्यको हुनुपर्छ। धर्मले समाजलाई नैतिक दिशा दिनुपर्छ, र समाजले धर्मलाई मानवतामूलक अभ्यासतर्फ मार्गदर्शन गर्नुपर्छ। आजको प्रश्न गर्ने पुस्ताले यदि आस्था र विवेकबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्यो भने परिवर्तन सकारात्मक हुनेछ।

धर्मको सार प्रेम, सत्य र सेवा हो भने समाजको सार सहअस्तित्व र सहकार्य हो। जब यी दुईको मिलन हुन्छ, तब परिवर्तन केवल बाहिरी रूपान्तरण मात्र होइन, भित्री चेतनाको जागरण पनि बन्छ। त्यसैले आजको पुस्ताको प्रश्न केवल आलोचना होइन नयाँ, समावेशी र नैतिक समाज निर्माणको आधार हो।