trikaldarshan
नेतृत्व केवल पद, शक्ति वा अधिकारको परिचय होइन। नेतृत्व भनेको सत्य, चरित्र, सेवा, त्याग, उत्तरदायित्व र नैतिकताको जीवन्त अभ्यास हो। साँचो नेतृत्वले समाजलाई सही दिशातर्फ डोर्याउँछ, आशा जगाउँछ र भविष्य निर्माण गर्छ। तर नेतृत्व नै स्वार्थ, अहंकार, पदलोलुपता र व्यक्तिगत हितमा सीमित हुन थालेपछि समाजमा निराशा, विभाजन र अविश्वास बढ्न थाल्छ।
आजको समयको सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न यही हो— अहिलेका नेतृत्वकर्ताहरू कस्ता हुँदै गए? यो प्रश्न कुनै एक व्यक्ति, संस्था वा राजनीतिक दललाई लक्षित होइन। बरु नेतृत्वमा देखिँदै गएको प्रवृत्ति, नैतिक मूल्यको ह्रास र सेवाभावको कमीप्रतिको गम्भीर चिन्तन हो।
नेतृत्वको पहिलो र सबैभन्दा ठूलो आधार चरित्र हो। पदले मानिसलाई नेता बनाउन सक्छ, तर चरित्रले मात्र उसलाई सम्मानित बनाउँछ। समाजले नेतृत्वकर्ताका भाषणभन्दा बढी उनका व्यवहार, निर्णय र जीवनशैलीलाई नियालिरहेको हुन्छ। जब नेतृत्वकर्ताका शब्द र कर्मबीच अन्तर देखिन थाल्छ, तब जनविश्वास स्वतः कमजोर बन्छ।
साँचो नेतृत्व कहिल्यै पदको पछि दौडँदैन; उसले जिम्मेवारी खोज्छ। नेतृत्वको उद्देश्य अधिकार उपभोग गर्नु होइन, जनताको विश्वासको संरक्षण गर्नु हो। पद क्षणिक हुन्छ, तर सेवाको मूल्य सधैँ जीवित रहन्छ। दुर्भाग्यवश, आज कतिपय क्षेत्रमा सेवाभावभन्दा पदको मोह, जनहितभन्दा व्यक्तिगत हित, संस्थाभन्दा गुटगत स्वार्थ र विचारभन्दा व्यक्तिपूजा बलियो बन्दै गएको अनुभव गर्न सकिन्छ। यस्ता प्रवृत्तिले नेतृत्वको गरिमा मात्र होइन, लोकतान्त्रिक संस्कारलाई पनि कमजोर बनाउँछ।
अर्कोतर्फ, अहंकार नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो शत्रु हो। विनम्रता गुमाएको नेतृत्वले आलोचना सुन्न सक्दैन, सुझाव स्वीकार गर्न सक्दैन र आफ्ना कमजोरी सुधार्ने अवसर पनि गुमाउँछ। इतिहासले बारम्बार देखाएको छ— शक्तिशाली व्यक्तिहरू शक्तिको अभावले होइन, अहंकारका कारण पतन भएका छन्। त्यसैले साँचो नेतृत्वमा शक्ति र अधिकारभन्दा बढी विनम्रता, धैर्यता र आत्मसंयम आवश्यक हुन्छ।
नेतृत्वको अर्को महत्वपूर्ण गुण निष्पक्षता हो। असल नेतृत्वले जात, वर्ग, भाषा, धर्म, क्षेत्र वा राजनीतिक आस्थाका आधारमा भेदभाव गर्दैन। उसले सबैलाई समान सम्मान दिन्छ र न्यायलाई सर्वोच्च स्थानमा राख्छ। जहाँ पक्षपात हुन्छ, त्यहाँ विश्वास हराउँछ; जहाँ न्याय हुन्छ, त्यहाँ समाज एकताबद्ध हुन्छ।
वर्तमान समयमा सामाजिक सञ्जालको प्रभावसँगै नेतृत्वको स्वरूप पनि बदलिएको छ। कतिपय अवस्थामा वास्तविक कामभन्दा प्रचारलाई बढी महत्त्व दिने प्रवृत्ति बढ्दै गएको देखिन्छ। प्रचारले केही समयका लागि चर्चा दिलाउन सक्छ, तर समाजले अन्ततः परिणाम नै हेर्छ। राम्रो कामलाई धेरै शब्दको आवश्यकता पर्दैन; त्यसको प्रभाव आफैँ बोल्छ।
नेतृत्वमा आउने प्रत्येक व्यक्तिले समय–समयमा आफूलाई केही प्रश्न सोध्न आवश्यक छ— के मेरो उद्देश्य सेवा हो कि केवल पद प्राप्ति? के म सत्यको पक्षमा उभिन सक्छु? के म आलोचना स्वीकार गर्न सक्छु? के म आफ्नो गल्ती सुधार्ने साहस राख्छु? के मेरा निर्णय व्यक्तिगत स्वार्थका लागि हुन् वा समाजको हितका लागि? यिनै प्रश्नहरूको इमानदार उत्तरले नेतृत्वको वास्तविक स्तर निर्धारण गर्छ।
नेतृत्व भनेको आदेश दिने अधिकार मात्र होइन, जिम्मेवारी बहन गर्ने क्षमता पनि हो। सफलताको श्रेय अरूलाई दिन सक्ने र असफलताको जिम्मेवारी आफैँ लिन सक्ने व्यक्ति नै साँचो नेता हो। समाजले यस्तै नेतृत्वको अपेक्षा गरेको हुन्छ, जसले संकटमा अगाडि उभिएर मार्गदर्शन गर्न सकोस्, कठिनाइमा जनताको साथ नछोडोस् र व्यक्तिगत लाभभन्दा सामूहिक हितलाई प्राथमिकता दिओस्।
आजका सबै नेतृत्वकर्तालाई एउटै दृष्टिले हेर्न मिल्दैन। अहिले पनि इमानदार, कर्मशील, सेवाभावी र नैतिक नेतृत्वकर्ताहरू समाजका विभिन्न क्षेत्रमा सक्रिय छन्। उनीहरूको योगदानका कारण समाजमा सकारात्मक परिवर्तन सम्भव भइरहेको छ। तर नेतृत्वमा बढ्दै गएको स्वार्थ, पदलोलुपता, अहंकार, असहिष्णुता र प्रचारमुखी सोचले समग्र नेतृत्वप्रतिको जनविश्वासमा प्रश्न उठाएको पनि यथार्थ हो।
समाजलाई आज पदका होइन, मूल्यका नेता चाहिएका छन्; भाषणका होइन, व्यवहारका नेता चाहिएका छन्; आश्वासनका होइन, परिणाम दिने नेता चाहिएका छन्। नेतृत्व तब मात्र सार्थक हुन्छ, जब त्यसमा सत्य, सेवा, नैतिकता, उत्तरदायित्व र जनकल्याणप्रतिको निष्ठा जीवित रहन्छ।
अन्ततः नेतृत्वको वास्तविक पहिचान पदले होइन, व्यक्तित्वले हुन्छ; शक्तिले होइन, चरित्रले हुन्छ; लोकप्रियताले होइन, जनविश्वासले हुन्छ; र भाषणले होइन, सेवाले हुन्छ। यही नै असल नेतृत्वको आधार हो, समाजको अपेक्षा हो र समृद्ध भविष्यतर्फ अघि बढ्ने सही मार्ग पनि हो।
