मानव समाजमा पद, प्रतिष्ठा र सम्मान प्राप्त गर्ने चाहना स्वाभाविक हो। पद आफैंमा कुनै दोषको विषय होइन, किनकि पदले व्यक्तिलाई समाजको सेवा गर्ने अवसर, जिम्मेवारी र नेतृत्व गर्ने क्षमता प्रदान गर्छ। तर जब पदसँग लोभ, मोह, अहंकार र स्वार्थ मिसिन्छ, तब त्यही पद समाजमा विकृति, विभाजन र अशान्तिको कारण बन्न पुग्छ। आज समाजका धेरै समस्या—भ्रष्टाचार, पक्षपात, अन्याय, ईर्ष्या, गुटबन्दी र असन्तुष्टि को जरो पदप्रतिको अत्यधिक मोह र लोभमा नै रहेको देखिन्छ।

श्रीमद्भगवद्गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभएको छ :- 

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते।

सङ्गात् संजायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते॥ (गीता २।६२)

भावार्थ: विषयवस्तुको निरन्तर चिन्तन गर्दा त्यसप्रति आसक्ति उत्पन्न हुन्छ। आसक्तिबाट कामना जन्मन्छ र कामना पूरा नभए क्रोध उत्पन्न हुन्छ।

यस श्लोकले मानिसको मानसिक अवस्थालाई अत्यन्त गहिराइका साथ व्याख्या गरेको छ। जब कुनै व्यक्ति पद, प्रतिष्ठा वा अधिकारको मोहमा डुब्छ, उसमा त्यसलाई प्राप्त गर्ने तीव्र इच्छा जाग्छ। यदि त्यो इच्छा पूरा भएन भने क्रोध, ईर्ष्या, द्वेष र प्रतिस्पर्धाको नकारात्मक भावना जन्मन्छ। यही भावनाले सम्बन्ध बिगार्छ, संस्थाहरूलाई कमजोर बनाउँछ र समाजमा अशान्ति फैलाउँछ।

भगवान् श्रीकृष्णले अर्को स्थानमा लोभलाई आत्मविनाशको प्रमुख कारण बताउँदै भन्नुभएको छ :-

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।

कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्॥ (गीता १६।२१)

भावार्थ: काम, क्रोध र लोभ आत्माको विनाश गर्ने नरकका तीनवटा ढोका हुन्। त्यसैले यी तीनैलाई त्याग्नुपर्छ।

कुलजम स्वरूप (श्रीमद् तारतम सागर) प्रकाश (हिन्दुस्तानी) यसो भनिएको छ :-

“आप पकड़ तूं अपना, बल कर आंखां खोल।

दूध पानी दोऊँ जाहेर, देख नीके तारतम बोल॥”     प्रकरण १४ चौपाई ४

भावार्थ: हे जीव! आफ्नो वास्तविक आत्मस्वरूपलाई चिन्नु, ज्ञानका आँखा खोल्नु। तारतम वाणीले सत्य र असत्य, धर्म र अधर्म, नश्वर र शाश्वत तथा सेवा र स्वार्थबीचको भेद स्पष्ट रूपमा देखाउँछ।

यो चौपाईले पदप्रतिको मोहबाट मुक्त हुन गहिरो प्रेरणा दिन्छ। मानिसले जब ज्ञानका आँखा बन्द गर्छ, तब उसले पद, प्रतिष्ठा, धन र अधिकारलाई नै जीवनको अन्तिम उपलब्धि ठान्छ। तर जब आत्मज्ञान प्राप्त हुन्छ, तब उसले बुझ्छ कि पद क्षणिक हो, सेवा शाश्वत हो; अधिकार अस्थायी हो, चरित्र अमर हो। जसरी दूध र पानी छुट्याउन सकिन्छ, त्यसरी नै विवेक भएको मानिसले सेवा र स्वार्थ, सत्य र असत्य तथा विनम्रता र अहंकारबीचको अन्तर सजिलै बुझ्न सक्छ। यही तारतम वाणीको मूल शिक्षा हो।

आज धेरै मानिस पदलाई सेवा गर्ने अवसरभन्दा पनि व्यक्तिगत लाभ, शक्ति प्रदर्शन र प्रभाव जमाउने माध्यमका रूपमा लिन थालेका छन्। यस्तो सोचले नैतिकता कमजोर बनाउँछ। योग्य व्यक्तिलाई पछि पार्ने, अरूलाई दबाउने, आफ्नो स्वार्थका लागि नियम तोड्ने प्रवृत्ति बढ्छ। पदको लोभले क्षणिक सफलता त दिन सक्छ, तर स्थायी सम्मान र आत्मसन्तुष्टि कहिल्यै दिन सक्दैन।

तर पदको उज्यालो पक्ष पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। जब कुनै व्यक्ति पदलाई सेवाको माध्यम ठान्छ, तब त्यही पद समाज परिवर्तनको आधार बन्छ। इतिहासमा धेरै महान् व्यक्तिहरूले पदलाई अधिकार होइन, जिम्मेवारीका रूपमा ग्रहण गरेका कारण उनीहरू आज पनि सम्मानका साथ स्मरण गरिन्छन्। सच्चा नेतृत्व भनेको अरूमाथि शासन गर्नु होइन, बरु अरूको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु हो।

श्रीमद्भगवद्गीताले निष्काम कर्मको मार्ग देखाउँदै भन्छ :- 

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।

मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥ (गीता २।४७)

भावार्थ: तिम्रो अधिकार केवल कर्म गर्नमा छ, फलमा होइन। फलको लोभमा कर्म नगर र कर्म नगर्ने मोहमा पनि नपर।

यो शिक्षाले पदमा बसेका प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पूरा गर्न प्रेरित गर्छ। यदि प्रत्येक व्यक्तिले पदलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाजको हितका लागि प्रयोग गर्ने हो भने न्याय, विश्वास, पारदर्शिता र सद्भाव स्वतः स्थापित हुन्छ। गीता र तारतम वाणी दुवैले मानिसलाई बाह्य सम्मानभन्दा आन्तरिक शुद्धता, सेवाभाव र निष्काम कर्मलाई प्राथमिकता दिन सिकाउँछन्।

अन्ततः पद स्थायी होइन, तर पदमा रहँदा गरेको सेवा, आचरण र चरित्र सधैं जीवित रहन्छ। लोभ र मोहले क्षणिक लाभ दिन सक्छ, तर त्याग, सेवा, विनम्रता र निष्काम कर्मले अमर सम्मान दिलाउँछ। संसारले मानिसको पद केही समय सम्झन्छ, तर उसको चरित्र र सेवाको इतिहास पुस्तौँसम्म जीवित रहन्छ।