काभ्रेपलान्चोक / कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी, जसलाई धन त्रयोदशी वा धनतेरस भनिन्छ । आध्यात्मिक दृष्टिले अपार महत्व बोकेको पावन अवसर हो। आजको दिनलाई धन, स्वास्थ्य र समृद्धिको प्रतीकको रूपमा मनाइन्छ। हिन्दू धर्मशास्त्र अनुसार, यही दिन समुद्रमन्थनबाट भगवान धनवन्तरी अमृतकलश लिएर प्रकट हुनुभएको थियो। भगवान धनवन्तरीलाई आयुर्वेदका जनक, आरोग्यका अधिष्ठाता र जीवनका संवर्धकका रूपमा पूजा गरिन्छ। यस कारण आजको दिनलाई धनवन्तरी जयन्ती पनि भनिन्छ।
धन त्रयोदशीको मूल भावना धन, आरोग्य र प्रकाशसँग सम्बन्धित छ। “धन” भन्ने शब्दले मात्र पैसा होइन, जीवनको सम्पूर्ण समृद्धि, आत्मिक सन्तोष र स्वास्थ्यलाई जनाउँछ। जसका हृदयमा पवित्रता, कर्ममा सत्यता र विचारमा शुद्धता हुन्छ, उसले साँचो धन प्राप्त गर्छ। भौतिक सम्पत्ति त क्षणभङ्गुर छ, तर आत्मिक सम्पत्ति अनश्वर हुन्छ। यही कारण, आजको दिन केवल धनको पूजाको अवसर होइन, आत्म–समृद्धिको साधना गर्ने अवसर पनि हो।
पौराणिक कथाहरूमा उल्लेख पाइन्छ कि एक राजकुमारलाई त्रयोदशीको रात सर्पदंशले मृत्यु हुने भविष्यवाणी भएको थियो। उनको पत्नीले घर वरिपरि सुन, चाँदी, र धनका थुप्रा सजाएर रातभर दीप बालिन् र भगवान यमराजको आराधना गरिन्। त्यस रात सर्पले राजकुमारको कक्षमा प्रवेश गर्न सकेन र उनको जीवन बच्यो। त्यस दिनदेखि धन त्रयोदशीमा दीपदान गर्ने र यमराजको पूजा गर्ने परम्परा सुरु भयो। आज पनि साँझपख दक्षिणमुखी दीपदान गर्दा अकाल मृत्यु टर्छ भन्ने विश्वास छ।
धन त्रयोदशीले आत्मिक रूपमा सन्देश दिन्छ—अन्धकार र भयलाई दीपले हराउँछ, त्यस्तै अज्ञानता र पापलाई सत्य, श्रद्धा र प्रेमले हराउँछ। दीप मात्र घिउ र बत्तीद्वारा जल्दैन; त्यो मनको उज्यालो, चेतनाको जागरण र धर्मप्रेमको प्रतीक हो। आजको दिन घर–परिवारमा दीप प्रज्वलन गर्नु भनेको भौतिक उज्यालो मात्र होइन, आत्मा भित्रको उज्यालो जगाउने कार्य हो। जब हृदय उज्यालो हुन्छ, तब बाह्य जीवन पनि शान्त र सुन्दर बन्छ।
धनवन्तरी भगवानको पूजा आज विशेष रूपमा गरिन्छ। उहाँको दर्शन र मन्त्रजपले रोग नाश हुन्छ, शरीरमा स्वास्थ्य, मनमा शान्ति र आत्मामा स्फूर्ति रहन्छ।
ॐ नमो भगवते धन्वन्तरये अमृतकलश हस्ताय सर्वामय विनाशनाय त्रैलोक्यनाथाय श्रीमहाविष्णवे नमः
यो मन्त्र आजको दिन उच्चारण गर्दा शरीर र मनमा आरोग्य ऊर्जा सञ्चार हुन्छ। आजको दिनमा औषधीय ज्ञान, योग, ध्यान र स्वस्थ जीवनशैलीको सुरुवात गर्न अत्यन्त शुभ मानिन्छ।
साँझको बेला लक्ष्मी, कुबेर र धनवन्तरीको संयुक्त पूजा गरिन्छ। घरको प्रवेशद्वार, आँगन र तुलसीको मठमा दीप बालिन्छ। घरमा सफाइ गरी दीपमालाको सजावट गरिन्छ, जसले नकारात्मक शक्तिहरूलाई दूर गर्छ र सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह गराउँछ। धनत्रयोदशीको दिन नयाँ भाँडाकुँडा, सुनचाँदी, तामाका सामान, वा घरको आवश्यक वस्तु खरिद गर्नु शुभ मानिन्छ। त्यो केवल बाह्य सम्पन्नता होइन, कर्ममा शुभारम्भको प्रतीक हो।
आजको दिन आत्मिक रूपमा चिन्तन गर्ने अवसर पनि हो। धन र सम्पत्तिको खोजमा मानिसले कहिलेकाहीँ शान्ति र प्रेम हराउँछ। तर वास्तविक धन त हृदयको प्रेम, वाणीको मधुरता र आत्माको सत्यमा निहित हुन्छ। आजको दिन हामीले आत्मामा बसेको लोभ, ईर्ष्या र द्वेषलाई दीपको उज्यालोले जलाउन सिक्नुपर्छ। जीवनको प्रत्येक क्षणलाई ईश्वरको कृपा मानेर कृतज्ञ रहनु नै साँचो धनवान् हुनु हो।
धन त्रयोदशीलाई यमपञ्चकको पहिलो दिनका रूपमा पनि मनाइन्छ। यस दिनदेखि पाँच दिनसम्म आत्मा, पूर्वज र देवताको पूजा–स्मरण गरिन्छ। यो समय शुद्धता, सद्भाव र सत्कर्मको आरम्भ गर्ने पर्व हो। परिवारका साथ दीप बालेर, हर्ष र आस्थासँग पूजा गर्दा केवल घरमा उज्यालो फैलिँदैन, हृदयमा पनि आलोक छर्छ।
आजको दिनको सन्देश अत्यन्त सरल तर गहिरो छ जीवनमा धन, आरोग्य र उज्यालो केवल भाग्यको उपज होइन, श्रद्धा, श्रम र सत्यको परिणाम हो। जसले ईश्वरमा विश्वास राखेर सद्कर्म गर्छ, उसकै घरमा लक्ष्मी स्थायी हुन्छ। आजको धनत्रयोदशीले हामी सबैको जीवनमा आरोग्य, शान्ति, समृद्धि र आत्मिक उज्यालोको वर्षा गरोस्। यही हो आजको पावन दिनको आध्यात्मिक सार “दीपले उज्यालो फैलाएझैँ, प्रेम र सत्यले जीवन आलोकित बनोस्।”