हामी आफूलाई सभ्य समाजका नागरिक भन्छौँ। धर्म, संस्कृति, परम्परा र आस्थालाई जीवनको अभिन्न अङ्ग मान्छौँ। देवीदेवताको पूजा गर्छौँ, धार्मिक पर्व मनाउँछौँ र शान्ति, सुख तथा समृद्धिको कामना गर्छौँ। तर यिनै आस्था र परम्पराको नाममा गरिने केही गतिविधि सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भइरहँदा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ—हाम्रो समाज कता जाँदै छ?

के धर्मको अर्थ केवल परम्पराको निरन्तरता हो? के आस्थाको अभिव्यक्ति अरूको संवेदनालाई बेवास्ता गरेर मात्र सम्भव छ? अनि धार्मिक गतिविधिका नाममा गरिने हरेक क्रियाकलापलाई सामाजिक सञ्जालमा प्रदर्शन गर्नु आवश्यक छ?

यी प्रश्न कसैको धर्म, संस्कृति वा व्यक्तिगत स्वतन्त्रतामाथि प्रहार गर्न होइनन्। बरु हाम्रो सामाजिक चेतना, मानवीय संवेदना र बदलिँदो व्यवहारमाथि आत्मसमीक्षा गर्न आवश्यक छन्।

व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको सम्मान, मानवीय संवेदनाको ख्याल

के खाने, के नखाने भन्ने कुरा व्यक्तिको व्यक्तिगत छनोट हो। कोही शाकाहारी हुन्छन्, कोही मांसाहारी। कसैको खानपानका आधारमा उसको आस्था, विचार वा जीवनशैलीको अपमान गर्नु उचित हुँदैन। विविधतालाई स्वीकार गर्नु नै सभ्य समाजको विशेषता हो।

तर खानपानको स्वतन्त्रता र पशुबलिका दृश्य सार्वजनिक गर्ने विषय एउटै होइनन्। देवीदेवताको नाममा पशुबलि दिइएका भिडियो तथा पशु काटमारका तस्बिरहरू सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गर्दा त्यसले पार्न सक्ने प्रभावबारे पनि सोच्न आवश्यक छ।

कसैका लागि त्यस्ता दृश्य परम्पराको एउटा अंश हुन सक्छन् भने कसैका लागि ती दृश्य पीडादायी, असहज र मानसिक रूपमा विचलित बनाउने खालका हुन सक्छन्। त्यसैले आफ्नो आस्था र विश्वासको अभ्यास गर्दा अरूको संवेदनशीलतालाई पनि सम्मान गर्न सक्नुपर्छ।

आफूलाई उचित लागेको कुरा अरूका लागि पनि सहज हुन्छ भन्ने छैन। यही बुझाइ नै सामाजिक संवेदनशीलताको आधार हो।

धर्म आस्थाको विषय हो, प्रदर्शनको माध्यम मात्र होइन

धर्मले मानिसलाई असल आचरण, सद्भाव, दया, प्रेम र परोपकारको बाटो देखाउनुपर्छ भन्ने मान्यता छ। धार्मिक पर्वहरू मानिसलाई जोड्ने, आपसी सम्बन्ध बलियो बनाउने र सामाजिक एकता कायम गर्ने अवसर पनि हुन्।

तर पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमा धार्मिक गतिविधिको प्रस्तुति कस्तो हुनुपर्छ भन्ने विषयमा पनि बहस आवश्यक देखिन्छ। कुनै गतिविधिको तस्बिर वा भिडियो सार्वजनिक गर्नु आफैँमा गलत होइन। सूचना, समाचार र सांस्कृतिक अभिलेखीकरणका दृष्टिले यस्ता सामग्रीको महत्त्व पनि हुन्छ। तर सामग्री प्रस्तुत गर्दा त्यसको सन्दर्भ, संवेदनशीलता र सामाजिक प्रभावलाई बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन।

विशेषगरी पशुबलिका क्रममा खिचिएका रक्ताम्य दृश्य र काटमारका भिडियो सार्वजनिक गर्दा दर्शकको उमेर, मनोविज्ञान र संवेदनशीलताबारे विचार गर्नुपर्छ। धार्मिक परम्पराको समाचार सम्प्रेषण गर्न आवश्यक भए पनि त्यसका लागि अनावश्यक रूपमा हिंसात्मक दृश्य प्रदर्शन गर्नु अनिवार्य छैन।

आस्थाको सम्मान गर्नु र हिंसात्मक दृश्यको अनावश्यक प्रदर्शनलाई निरुत्साहित गर्नु परस्पर विरोधी कुरा होइनन्।

सामाजिक सञ्जालमा हामी के बाँडिरहेका छौँ?

सामाजिक सञ्जाल आज विचार, सूचना र अभिव्यक्ति आदानप्रदान गर्ने प्रभावकारी माध्यम बनेको छ। तर यही माध्यमको प्रयोग गर्दा हामी कति जिम्मेवार छौँ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

हामीले पोस्ट गर्ने एउटा तस्बिर, भिडियो वा विचारले समाजमा सकारात्मक सन्देश दिन सक्छ। त्यही सामग्रीले अनावश्यक विवाद, घृणा वा असंवेदनशीलता पनि बढाउन सक्छ। त्यसैले कुनै सामग्री सार्वजनिक गर्नुअघि त्यसको उद्देश्य र प्रभावबारे सोच्नु आवश्यक छ।

विशेषगरी सञ्चारमाध्यम तथा सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय व्यक्तिहरूले सामग्रीको छनोट र प्रस्तुतीकरणमा थप जिम्मेवारी लिनुपर्छ। समाचारको उद्देश्य घटना देखाउनु मात्र होइन, त्यसको सन्दर्भ बुझाउनु र पाठकलाई सोच्न प्रेरित गर्नु पनि हो।

कुनै धार्मिक गतिविधिको समाचार सम्प्रेषण गर्दा त्यसको तथ्य, सन्दर्भ र सामाजिक महत्त्वलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ। आवश्यकताभन्दा बढी हिंसात्मक दृश्य प्रस्तुत नगरी पनि समाचारलाई प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ।

परम्पराको सम्मानसँगै समयअनुसार समीक्षा पनि आवश्यक

हाम्रो समाज विभिन्न धर्म, संस्कृति, जातीय समुदाय र परम्पराले बनेको छ। यिनको संरक्षण गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। तर परम्परा पुरानो भएकै कारण त्यसका हरेक पक्षमाथि प्रश्न उठाउनै नहुने भन्ने सोचले सामाजिक बहसलाई कमजोर बनाउँछ।

परम्पराको सम्मान गर्नु र त्यसको सामाजिक प्रभावबारे प्रश्न गर्नु एकअर्काका विरोधी होइनन्। समाज परिवर्तनशील छ। समयसँगै हाम्रो चेतना, सोच र जिम्मेवारी पनि विकसित हुँदै जानुपर्छ।

पशुबलि धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको संवेदनशील विषय हो। यसबारे बहस गर्दा कसैको आस्थालाई होच्याउने, समुदायलाई दोष दिने वा व्यक्तिगत छनोटमाथि आक्रमण गर्नेभन्दा पनि करुणा, अहिंसा, सामाजिक सद्भाव र मानवीय संवेदनाका पक्षमा संवाद गर्नु आवश्यक छ।

परिवर्तन दबाब वा अपमानबाट भन्दा पनि चेतना, संवाद र आपसी सम्मानबाट दिगो बन्न सक्छ।

अन्त्यमा—हाम्रो समाज कता जाँदै छ?

आज हामीले आफैँलाई सोध्नुपर्ने प्रश्न यही हो—हामी आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्न सिकिरहेका छौँ, तर के हाम्रो संवेदनशीलता पनि त्यही अनुपातमा विकसित भइरहेको छ? हामी आफ्ना अधिकारबारे सचेत हुँदै छौँ, तर के अरूको भावना र अधिकारप्रतिको सम्मान पनि बढिरहेको छ?

मेरो आशय कसैले के खाने वा कुन परम्परा मान्ने भन्ने निर्णय गर्नु होइन। म शाकाहारी हुँ भन्दैमा मांसाहारी व्यक्तिप्रति असहिष्णु हुन चाहन्नँ। त्यसैगरी, कसैले फरक आस्था राख्छ भन्दैमा उसको अपमान गर्न पनि चाहन्नँ।

तर देवीदेवताको नाममा पशुबलि दिइएका भिडियो र काटमारका तस्बिरहरू सामाजिक सञ्जालमा अनावश्यक रूपमा सार्वजनिक नगरिदिनुहोस् भन्ने विनम्र आग्रह अवश्य गर्न चाहन्छु। आफ्नो आस्था कायम राख्दै अरूको संवेदनशीलताको सम्मान गर्न सकिन्छ।

समाज परिवर्तन गर्न सधैँ ठूला भाषण वा आन्दोलन नै आवश्यक हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ आफूले सार्वजनिक गर्ने एउटा सामग्रीबारे सोच्नु, अरूको भावनाको सम्मान गर्नु र हिंसात्मक दृश्यको अनावश्यक प्रदर्शनबाट जोगिनु पनि सामाजिक चेतनाको महत्त्वपूर्ण अभ्यास हुन सक्छ।

धर्मले हामीलाई जोडोस्, हाम्रो व्यवहारले कसैलाई पीडा नदिओस्। परम्पराको सम्मान गरौँ, तर करुणा र मानवीय संवेदनालाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिऔँ।

किनकि अन्ततः प्रश्न हामीले कुन धर्म मान्छौँ भन्ने मात्र होइन, हाम्रो आस्था र व्यवहारले समाजलाई कस्तो बनाउँदै छ भन्ने पनि हो।

अब आफैँलाई सोधौँ—हाम्रो समाज कता जाँदै छ?