हामी कुनै पनि व्यक्तिलाई एकैछिनको बोली–वचनले चन्द्रमासम्म पुर्याइदिन सक्छौं, र त्यही वचनले पातालभन्दा पनि गहिरो भावनात्मक दु:खमा पु-याउन सक्छौं। तर यही समाजमा कसरी हिँड्नुपर्छ, कर्तव्यवान नागरिकका रूपमा कसरी उभिनुपर्छ भन्ने चेतना भने हामी अरूलाई दिन सकिरहेका छैनौं।
आज समाजलाई हेर्दा हाम्रो खुसीको ‘रिमोट’ अरूको दु:खमा रहेको देखिन्छ। हामीले आफूमै रमाउने, आफ्नै भित्री आनन्दमा बस्न सिकेका छैनौं।
नदेखिने सात्त्विक अहंकारले भित्रभित्रै मन–मस्तिष्कमा नराम्रो प्रभाव पारिरहेको छ, जसको परिणामस्वरूप बोली–वचनमा घमण्ड प्रकट हुन्छ। धार्मिक स्वभाव, दिनचर्या र महान् सन्तहरूको शिक्षा पाएको हुँदाहुँदै पनि, धर्मशास्त्र पढेर पनि, हामी त्यसको सही ज्ञान अनुसरण गर्न असफल भइरहेका छौं।
यिनै कारणले न हामी अरूलाई राम्रो सिकाउन सक्यौं, न त आफूले सही तरिकाले समाजमा असल नेतृत्व दिन सक्यौं। त्यही असफल र प्रेमविहीन नेतृत्वका कारण आज धर्ममा राजनीति हाबी भएको छ।
धर्मलाई धर्मकै रूपमा लिएर राजनीति गर्नेहरू यदि आफ्नो कर्तव्यलाई पनि धर्म ठान्थे भने—आजको समाज साँच्चिकै “सर्वे भवन्तु सुखिनः” र “वासुदैव कुटुम्बकम्” को दर्शनमा उभिन्थ्यो।
धर्म र राजनीति : मानव सभ्यताको दुई आधारस्तम्भ धर्म मानवको आन्तरिक जीवनलाई—
सत्य, नैतिकता, करुणा, आत्मानुशासन र आध्यात्मिक उद्देश्यले उजागर गर्छ।
राजनीतिले बाह्य जीवन
शासन, न्याय, नीति, जिम्मेवारी र सामूहिक विकास मार्फत समाजलाई सञ्चालन गर्छ। प्राचीनदेखि आधुनिक युगसम्म सम्पूर्ण धर्म, दर्शन र पवित्र ग्रन्थहरूले एउटै सत्यलाई उद्घाटित गर्छन्—
धर्मको परम उद्देश्य मानव कल्याण, समाजको उन्नति र राष्ट्रको समृद्धि हो।
भगवद् गीता : कर्तव्य र निष्ठाको शाश्वत मार्ग
भगवद् गीता केवल आध्यात्मिक ग्रन्थ होइन; यो नैतिक नेतृत्व, सामाजिक कर्तव्य र राष्ट्रसेवाको सर्वोच्च मार्गदर्शक हो।
“स्वधर्मे निधनं श्रेयः” (गीता ३.३५)
आफ्नो धर्म, कर्तव्य र जिम्मेवारीलाई इमान्दारीपूर्वक पालन गर्नु नै सर्वोच्च पुण्य हो।
“कर्मण्येवाधिकारस्ते” (गीता २.४७)
मानवको मूल्य फलप्राप्तिमा होइन, निष्ठापूर्वक गरिएको कर्ममा निहित छ।
“लोकसंग्रहमेवापि” (गीता ३.२०)
नेतृत्वको सर्वोच्च दायित्व नागरिकको एकता, सामञ्जस्य र कल्याण सुनिश्चित गर्नु हो।
“धर्मो हि तेषां बलं उत्तमम्”
सत्य, न्याय र धार्मिकता नै समाजको वास्तविक शक्ति हो।
“सर्वभूतहिते रतः” (गीता ५.२५)
सबै प्राणीको कल्याणमा समर्पित व्यक्ति नै सच्चा धर्मावलम्बी हो।
वेद–उपनिषद्–पुराण : सामूहिक कल्याणको दर्शन
ऋग्वेद : “संगच्छध्वं संवदध्वं” – एकतामा अघि बढ्नु।
अथर्ववेद : “सर्वे भवन्तु सुखिनः” – सबै सुखी हुन्।
विष्णु पुराण : “परोपकारार्थं इदं शरीरम्” – मानव जीवन अरूको कल्याणका लागि।
मनुस्मृति : “धर्मो रक्षति रक्षितः” – धर्मले धर्मपालकको रक्षा गर्छ।
यी सबै ग्रन्थले धर्मलाई केवल व्यक्तिगत आस्था नभई समाज र राष्ट्रको समग्र उन्नतिका लागि सामूहिक कर्तव्यका रूपमा चित्रण गर्छन्।
बौद्ध, इस्लाम, क्रिश्चियन र अन्य धर्महरूको साझा संदेश
बौद्ध धर्म
“सब्बे सन्ता सुखी भवन्तु” – सबै सुखी हुन्।
अहिंसा, करुणा, मध्य मार्ग र सदाचार।
इस्लाम (कुरान)
“अल्लाह न्याय, दया र करुणाको आदेश दिन्छ।”
“मानवता एउटै आत्माबाट सिर्जना गरिएको हो।”
क्रिश्चियन धर्म
“छिमेकीलाई आफैजस्तै प्रेम गर।”
न्याय, दया, विनम्रता नै नेतृत्वको मूल।
सिख धर्म : “सर्बत दा भला” – सबैको कल्याण।
जैन धर्म : “अहिंसा परम धर्मः” – अहिंसा सर्वोच्च धर्म।
यहूदी धर्म : “न्याय–न्याय पालन गर।”
ताओ धर्म : शान्ति, सरलता र सामञ्जस्य।
शिन्टो : शुद्धता, अनुशासन र राष्ट्रप्रेम।
दार्शनिक र नेता–चिन्तन
प्लेटो : नैतिकता बिना राजनीति सम्भव छैन।
कन्फुसियस : नेता नैतिक भए राष्ट्र अनुशासित हुन्छ।
महात्मा गान्धी : “धर्मबिना राजनीति अनैतिक; राजनीतिबिना धर्म दिशाहीन।”
नेल्सन म्यान्डेला : नेतृत्व जनताको सेवा हो।
सबैको निष्कर्ष एउटै—
धर्म र राजनीतिको उद्देश्य मानव कल्याण हो।
सार : धर्म चेतनाको उज्यालो, राजनीति त्यस चेतनाको कार्यरूप
धर्म मानव चेतनामा—
सत्य, अहिंसा, न्याय, करुणा, अनुशासन
जस्ता मूल्य प्रवाह गर्छ।
राजनीति यी मूल्यलाई—
नीति, शासन, संरचना र विकास
मार्फत कार्यान्वयन गर्छ।
गीताले स्पष्ट भन्छ—कर्तव्य निःस्वार्थ रूपमा गर्नु नै सर्वोच्च धर्म हो।
धर्मले मन प्रकाशमान बनाउँछ, राजनीति त्यस प्रकाशलाई सामाजिक न्याय र विकासमा रूपान्तरण गर्छ।
दुवै मिलेर—
शान्ति, न्याय, समृद्धि र सार्वभौमिक कल्याणमा आधारित सभ्यता निर्माण हुन्छ।
अन्त्यमा
धर्मको काम—
समाजमा रहेका व्यक्तिलाई आत्मबल दिनु, सात्त्विक विचार प्रदान गर्नु र अमन–चयन स्थापना गर्नु हो।
राजनीतिले—
नीति निर्माणमार्फत समाजका हरेक प्राणीको अधिकार सुनिश्चित गर्दै भेदभावरहित विकासमा केन्द्रित हुनुपर्छ। राजनीति गर्नेले समाजका मानिसहरूको मनोभावलाई बुझेर नीति बनाउनु नै नेतृत्वको सच्चा धर्म हो—धार्मिक आस्थामा राजनीति खोज्नु होइन।
